Obsada:
Umowna, zredukowana do sytuacji narracyjnej akcja rozgrywa się na Gotlandii. Kiedy pojawia się zapowiedź katastrofy nuklearnej, Aleksander, intelektualista, zdeklarowany ateista, niegdyś aktor
rozkochany w Szekspirze i Dostojewskim, błaga Boga o ocalenie świata, ofiarując w zamian wszystko, co ma. Tarkowski rozpisał swój film na ciąg symbolicznych scen, filozoficznych dialogów i
monologów.
Kameralną teatralną przestrzeń zderzył z precyzyjnie skomponowanymi malarskimi kadrami docierającymi do granic możliwości kina jako obrazowego medium. Okresy długiej, skłaniającej do
rozmyślań ciszy sąsiadują z eksplozjami rozpaczliwej gadaniny. Aleksander, powołując się na formułę Hamleta: „Słowa, słowa, słowa”, w końcu dostrzega
niewystarczalność mowy. Nawet obiecuje Bogu złożyć ślub milczenia, złożyć w ofierze to, co najdroższe, jeżeli tym sposobem można odsunąć koniec świata. Trochę tak jak sam Tarkowski
rezygnujący z dialogu na rzecz opowiadania samymi obrazami, wskazując jako ich inspirację ikoniczne malarstwo.
Powstał z tych sprzeczności poetycki film-modlitwa z niesamowitymi zdjęciami bergmanowskiego operatora Svena Nykvista. Nie tylko z tego powodu, ale także ze względu na egzystencjalny charakter
zadawanych pytań, ascetyczną narrację, realno-symboliczną konstrukcję świata i bohaterów „Ofiarowanie” nasuwa skojarzenia z twórczością Bergmana. Tarkowski wprawdzie
przeciw takim porównaniom protestował.
W „Kompleksie Tołstoja” pisał: „Zupełnie nie zgadzam się ze stwierdzeniami, że w »Ofiarowaniu« jest obecny klimat filmów Bergmana. Jeśli
Bergman mówi o Bogu, to w kontekście Boga milczącego, którego nie ma wśród nas. A więc nie ma ze mną nic wspólnego, wprost przeciwnie”. Rzeczywiście, u Tarkowskiego to nie Bóg
milczy. Milczą ludzie odrzucający istnienie absolutu, pogrążeni w przyziemnych, materialnych sprawach, zadający filozoficzne pytania wyłącznie w horyzontalnej perspektywie.
„Chodziło mi w tym filmie o nieobecność w naszej kulturze tej przestrzeni, w której rozwija się życie duchowe – mówił reżyser. – Jej miejsce zajęła
przestrzeń dóbr materialnych, cały wysiłek skierowaliśmy na to, co materialne. Nie zdając sobie sprawy, czym to grozi człowiekowi – amputowaliśmy mu jego duchowość”.
„Ofiarowanie” najwyraźniej bodaj ze wszystkich filmów Tarkowskiego dotyka męczących go osobiście wątpliwości etycznych i estetycznych. Mimo pozorów nieobecności
twórcy twarz Tarkowskiego przebija z każdego kadru, a głównego bohatera można uznać za porte parole reżysera. Liryczne i tajemnicze „Ofiarowanie” jest zatem najbardziej
osobistym filmem Tarkowskiego, nie bez przyczyny zadedykowanym synowi. To w istocie mozaika wspomnień, myśli, objawień i proroctw odbijających pełen napięcia konflikt między tym, co duchowe, a
tym, co materialne.
Trudno o jednoznaczne interpretacje poszczególnych scen, tak samo jak o rozszyfrowanie znaczeń aluzji literackich, zwłaszcza do „Idioty” Dostojewskiego", bo
„Ofiarowanie” to coś więcej niż film, to właściwie spowiedź i jednocześnie testament artysty świadomego swej sztuki, a zarazem wątpiącego w jej sens (co wyraźnie widać
w dołączonym do wydania DVD dokumencie Michała Leszczyłowskiego portretującym Tarkowskiego podczas powstawania „Ofiarowania"). Ostatni obraz Tarkowskiego nagrodzono trzema
nagrodami na Festiwalu Filmowym w Cannes w 1986 roku. Pół roku później reżyser zmarł w Paryżu na raka płuc, czyniąc „Ofiarowanie” jeszcze bardziej profetycznym.
Wojtek Kałużyński
Dystrybucja:
