Ogromna popularność polskiego kina w międzywojniu spowodowana była radością z odzyskanego języka. W tamtych czasach nie byliśmy chyba tego świadomi, że to było
jednak kino narodowe - przez nasz język, aktorów i historię, o której opowiadały. Było elementem scalającym Polskę porozbiorową. To autentyczny i niepodważalny wkład kinematografii tego
okresu w kulturę polską. Dało nam też zręby, bez których nie mielibyśmy kinematografii powojennej.
Oczywiście, ale trzeba zaznaczyć, że głównie byli to ludzie ze stowarzyszenia START - m.in. Aleksander Ford, Wanda Jakubowska, Jerzy Bossak, Władysław Forbert, Stanisław Wohl i Antonim
Bohdziewicz - czyli grupy, która była w opozycji do wielkich wytwórni. Z bardziej komercyjnego nurtu przetrwał Leonard Buczkowski.
Rzeczywiście żydłaczenie było wtedy przedmiotem wielkiej zabawy. Szmonces bardzo śmieszył, zresztą tak jak wszystkie dialekty ówczesnej polszczyzny.
Niebagatelny udział producentów pochodzenia żydowskiego nie wyróżniał polskiej kinematografii. Tak samo było w Niemczech, które były pierwszym wielkim krajem przemysłu filmowego, a potem w Hollywood, do którego żydowscy twórcy uciekli z III Rzeszy.
W czasie okupacji nie miałem na to szans. Byłem dzieckiem, a poza tym wtedy do kina się nie chodziło. Mój pierwszy kontakt z kinem międzywojennym miał miejsce w szkole filmowej oraz na
pokazach w klubach dyskusyjnych. Potem z okazji świąt pokazywała je telewizja, żeby zatrzymać starsze pokolenie i zniechęcić do chodzenia na uroczystości religijne. To był taki śmieszny
wyłom - promowano jedną niepoprawność ideologiczną, żeby zagłuszyć drugą. Uważano te filmy za niesłuszne, ale uznano, że można je wykorzystać.
Tak, tamtych filmów nie pokazywano, żeby gloryfikować przedwojenną Polskę; nie chciano, żeby była pamiętana jako kraj tryskający życiem i rozbawiony.
Więcej o tamtych czasach mówił dokument. Dla mnie osobiście ważna była "Celuloza" Jerzego Kawalerowicza, film powojenny, który mimo socrealistycznych serwitutów był
wnikliwym świadectwem poprzedniej epoki. W międzywojniu filmy kręcono głównie w studio, ale czasami realizatorzy wychodzili w plener i zatrzymywali w kadrze także fragmenty przedwojennej,
niezburzonej Warszawy. Te filmy miały coś z ducha tamtego czasu.
Najmocniej pamiętam "Młody las" Józefa Lejtesa, film o szkolnym strajku w czasach caratu. Zrobił na mnie wielkie wrażenie być może ze względu na tematykę - oglądając go,
byłem uczniem albo studentem.
Jadwiga Smosarska - polska Greta Garbo, aktorka posługująca się bardzo nowoczesnymi środkami wyrazu. Mieczysława Ćwiklińska, którą miałem okazję oglądać w teatrze. Przed wojną
królowała na ekranie, miał swój styl, poczucie humoru. I Elżbieta Barszczewska, bardzo długo aktywna na scenie.
Oglądając niedawno "Kanał" Wajdy uświadomiłem sobie, że jeszcze w latach 50. polscy aktorzy w filmie wypowiadali dźwięczne, tylnojęzykowe "ł", dlatego
że to była zasada wymowy scenicznej i kresowej. Wszystkie filmy przedwojenne brzmiały, jakby były obsadzone wyłącznie aktorami pochodzącymi z Kresów. Dziś ta fonetyka już zanikła.
Ciągłość kina odkrywa się po latach. Wie pan, w młodości dyskutowaliśmy o tych filmach z paternalistycznym dystansem - traktowaliśmy je jak przedwojenny folklor. Odczuwaliśmy dumę z tego,
że kino przedwojenne jest już zamkniętym rozdziałem. Było ogromne poczucie, że to, co robimy, jest czymś innym, że my uprawiamy sztukę, a tamto kino było jarmarkiem. Dziś, na fali
populistycznych filmów, komedii romantycznych, a może nawet już od czasu, kiedy kino Stanisława Barei zaczęło budować pomost z masową publicznością, odzyskaliśmy poczucie, że jest pewna
ciągłość i że bez tamtego popularnego kina nie byłoby nas, szkoły polskiej, która przecież sięgała wyżej - miała więcej afiliacji z wielkim teatrem czy literaturą.
