Choć akcja powieści i filmu toczy się na początku wieku w galicyjskim miasteczku (pierwowzorem były Wadowice), reżyser przedstawia ją jak własne, osobiste doświadczenie. Tematem filmu są dwa etapy spełnionej inicjacji głównego bohatera, Mikołaja Srebrnego w pierwszej części dziecięcej części granego przez Tomasza Hudźca, w drugiej – młodzieńczej przez Piotra Łysaka. Proces inicjacji obejmuje wszystkie sfery rozwoju osobowości: światopoglądową, etyczną, erotyczną i jest tu przedstawiony jako życiowy start przyszłego artysty, który od początku uczy się chronić własną niezależność. Świat robi wszystko, by mu tę niezależność odebrać; zwłaszcza szkoła ukazana została w groteskowym przerysowaniu, jako instytucja tępiąca indywidualność uczniów. Kiedy dyrektor CK gimnazjum skarży się ciotce na Mikołaja: „Chłopiec może i dobry, ale ciągle zamyślony, a co najgorsze – samodzielny”, w sposób naturalny przenosi się te słowa do sytuacji współczesnej. Literacka fikcja, historyczne realia, paraboliczny portret Peerelu i niepokorna biografia samego autora splotły się więc w „Zmorach” w jedną całość. Opowiedzianą niby realistycznie, ale też groteskowo, wzmacnianą symbolami (słynne jabłka jako alegoryczny znak czystości).

Deziluzja czerwonej wiary

Doświadczenie chaosu i zakłamania, problem jak ocalić siebie z zamętu stał się niejako głównym tematem kina Marczewskiego. W „Dreszczach” (1981) Marczewski sięgnął do własnej biografii już wprost, bez literackiego pośrednictwa. Akcję umieścił między marcem 1955, a czerwcem 1956 roku. Pomiędzy tymi dwiema symbolicznymi datami przebiega fałszywa inicjacja głównego bohatera Tomka (znów znany ze „Zmór” Tomasz Hudziec), który po aresztowaniu ojca przez UB trafia na obóz czerwonych harcerzy – prawdziwej kuźni stalinowskich kadr. Choć przecież uodporniony przez dom

rodzinny, kuszony ideologią, obietnicą lepszego życia, Tomek w znacznym stopniu ulega urabiany przewrotnie przez wierzącą komunistkę (Teresa Marczewska). Na szczęście nie do końca, o czym Marczewski informuje symbolicznie. Znakiem czasu staje się obraz płaczącego portretu Marksa, znakiem osobistego odwrotu Tomka, scena naklejania na szybę znaczka pocztowego z Madagaskaru – relikwii uosabiającej inny niż zetempowski system wartości.